Wayang Wong, yaiku kasenian tradhisional Jawa Tengah kang melegenda karo nduweni seni joged, drama lan musik. Wayang wong iki dadi siji karo drama liyane, pemain wayang wong nduweni ciri estetis dhewe kang dituduhake karo siji gerakan, tata rias, joged, nganti busana kang dikenakake. dibentuk kanggo tontonan teater tradhisional lan sendratari, wayang wong dewe njupuk crita saka mahabharata lan ramayana kang menghibur lan kakandhut pesen-pesen moral ing jerone.
Ngerti ora, Mitra Javanologi? Ringgit purwa lan wayang wong disebarke kanthi bebarengan lan padha-padha pangaruhi, loh. Asal-usul wayang wong katulis karo istilah “wayang wwang” kang ing endi wayang ateges wewayang, wwang ateges manungsa ing Prasasti Wimalasmara ing 930 Masehi lan Prasasti Balitung 907 Masehi. Iki yaiku bukti menawa kasenian iki wis ana ing jaman mataram kuna lan banjur dilestarikake karajan-karajan anyar kang muncul ing Jawa Wetan kaya Kadhiri, Singasari lan Majapait.
Sawise suwe kalalekake, karajan Mataram Islam dipisah dadi Kasultanan Yogyakarta lan Kasunanan Surakarta ing taun 1755, Sri Sultan Hamengku Buwono I (1755-1792) dadi pangadeg lan raja kapisan Kasultanan Yogyakarta ngowah lan pangadeg balen kasenian kasebut. Ing Yogyakarta wayang wong disebarake Sultan Hamengku Buwono I ing 1750-an. Ing Yogyakarta, wayang wong dadi tontonan ritual kenegaraan lan perayaan wigati, kaya ambal warsa lan mantenan anak sultan.
Wayang wong saya akeh ing masa Sultan Hamengku Buwono V. Sawise suwe dadi kasenian eksklusif karaton, wong wiwit disebarake menyang jaba tembok karaton ing era Sultan Hamengkubuwono VI. Ing 1918 didhirikake pakempalan tari Kridha Beksa Wirama kang nganti saiki eksistensi kasenian tari nganti wayang wong ing istana Yogyakarta isih dijaga.
Sawetara iku ing Surakarta, wayang wong dikembangake dening Mangkunegara I sawatara 1760 kang disebarke pesat ing masa Mangkunegara V karo ana pengubahan saka sisih penari, rias busana, lakon, lan pungsi pasugatan. Mangkunegara V mbedakne dadi telu cacahe watara liya Wayang Wong Sentana (Kulawarga Istana), Wayang Wong Kawula Dalem lan Wayang Wong Wadon. Kostum kang dikenakake diowah numuti wayang purwa saengga tokoh wayang gampang dikenali panonton. Saliyane tokoh Mahabarata lan Ramayana, Mangkunegara V nampilake Lakon Carangan utawa ing jaba pakem.
Tontonan Wayang Wong iki ngentekake ragad kang cukup gedhe, yaiku ragad prodhuksi 15.000 gulden lan ragad panggawe kostum 200.000 gulden. Dadi bandhingane, gaji paling dhuwur siji kawula dalem mung 150 gulden. Nanging, ing akir abad kaping-19 kedadeyan kemrosotan ekonomi akibat Perang Donya II lan pendudukan Jepang nggawe ala kahanan karaton lan masarakat ing kauripan masakarat, saengga kasenian tontoan iki metu tembok karaton nalika istana ora cukup dana lan saka kenelah lair wayang wong panggung kang dipelopori panggede saka keturunan tionghoa, Gan Kam. Saka Sri Mangkunegara V ing taun 1895, Gan Kam ngemas Wayang Wong dadi tontonan masarakat.
Sawise Gan Kam tutup umur ing taun 1928, ngadegke pakempalan Wayang Wong ing Surakarta kang didhirikake seniman tionghoa kaya Sedyo Wandowo, Sarotama, lan Srikaton. Saliyane iku, ana uga pakempalan saka panggede walanda kaaran Reunecker kang pentas ing siji gedhong tontonan. Nanging nalika pakempalan Wayang Wong Reunecker iki bubar, gedhong tontonan dituku dening Lie Wat Djien kang banjur ngadegke pakempalan Wayang Wong Sono Harsono.
Ora gelem kari, karaton ngadegke pakempalan Wayang Wong Sriwedari kanggo nampung penari-penari istana lan wiwit populer ing Surakarta ing 1930-an. Malah ana pakempalan Wayang Wong terus kadadeyan nganti 1970-an kaya pancamurti kang banjur dadi Bharata ing Jakarta lan Wahyu Utomo ing Semarang.
Saiki paguyuban Bharata ngleboni generasi kaping-7 karo seniman cacah 168 wong. Akeh-akehe saka dheweke kabeh yaiku para mahasiswa seni saka Institut Kasenian Jakarta utawa mahasiswa kang asale saka pawiyatan luhur liyane kang nduweni bakat kasenian tari. Muga-muga karo panyebarane lan mupangat iki, Wayang Wong oleh terus nerusake kanthi jaman iki tekan jaman kapan wae supaya bisa nyebarke lan manpaatke kasenian Wayang Wong, ya Mitra Javanologi!
Pangripta: Renata Listya K.W
